NOONG BISPERAS NG BAGONG TAON, IKINANDADO NILA AKO SA KUSINANG AKO ANG NAGPA-RENOVATE HABANG INUUBOS NILA ANG HANDA KO—HINDI NILA ALAM, ISANG PINDOT KO LANG, TITIGIL ANG PERANG BUMUBUHAY SA BUONG BAHAY BAHAGI 1 — LIMANG ORAS AKONG NAGLUTO PARA SA MEDIA NOCHE, PERO NANG KUNIN KO ANG MGA PLATO, IKINANDADO NILA AKO SA KUSINA AT INUPUAN NG BUNTIS KONG HIPAG ANG PUWESTONG AKIN MULA PAGKABATA
Alas-kuwatro singkuwenta ng umaga noong Disyembre 31 nang bumangon ako. Madilim pa sa labas ng townhouse namin sa Marikina. Tahimik ang buong bahay. Pero bukas na ang ilaw sa kusina. Ako si Mara Villanueva, trenta’y dos anyos, finance manager sa isang logistics company sa Makati. Sa ibabaw ng counter, nakahilera ang lahat ng binili ko noong nakaraang araw. Dalawang kilong beef para sa caldereta. Lechon belly. Isang malaking tray ng pancit canton. Manok para sa afritada. Hipon. Bangus. Embutido. Lumpia. Macaroni salad. Fruit salad. Buko pandan. At tatlong bilog na prutas na espesyal na ipinabili ng nanay ko dahil, ayon sa kanya, “mas maganda raw ang pasok ng pera kapag kumpleto ang Media Noche.” Nakakatawa. Ako rin naman ang nagbayad sa lahat ng iyon. Habang hinihiwa ko ang sibuyas, pumasok si Mama. Si Corazon Villanueva, limampu’t siyam. Suot niya ang bago niyang pulang pajama set na binili gamit ang supplementary card na nakapangalan sa akin. “Mara,” sabi niya, “huwag mong masyadong anghangan ang hipon. Buntis si Bianca.” Tumango ako. “Opo.” “At lambutan mo nang husto ang caldereta. Alam mong ayaw ni Nico ng makunat.” “Opo.” “At huwag mong lagyan ng maraming pasas ang embutido. Ayaw din noon ng kapatid mo.” Huminto nang bahagya ang kutsilyo ko. Pitong taon nang patay si Papa. Pero naaalala pa rin ni Mama kung ilang kutsarang suka ang gusto niya sa adobo. Naalala niya kung anong brand ng kape ang iniinom ni Nico. Naalala niya kung anong prenatal milk ang gusto ni Bianca. Pero kapag ako ang tinatanong kung anong pagkain ang gusto ko, madalas niyang sabihin: “Hindi ka naman maarte.” Siguro iyon ang problema. Masyado akong hindi naging maarte. Bandang alas-nuwebe, bumaba si Bianca. Dalawampu’t walong taong gulang. Anim na buwang buntis. Maayos ang buhok. Suot ang knitted red dress na ipinabili niya kay Nico noong isang linggo. Si Nico naman ay kasunod niya, may dalang mainit na gatas. “Dahan-dahan,” sabi ng kapatid ko. “Mainit pa.” Napangiti si Bianca nang makita ako. “Ate Mara, grabe. Ang sipag mo talaga.” Ngumiti ako nang kaunti. Inilagay ko sa steamer ang isda. “Kung kalahati lang siguro ako ng sipag mo, hindi na ako papagalitan ni Mama kapag tanghali akong gumising.” Agad sumagot si Mama. “Naku, huwag mong isipin ’yan. Buntis ka. Ikaw ang dapat alagaan.” Tumawa si Nico. “Sanay naman si Ate. Mabilis ’yan kumilos.” Sanay. Isa pa iyong salitang ilang taon ko nang naririnig. Sanay si Mara mag-overtime. Sanay si Mara magbayad. Sanay si Mara mag-asikaso. Sanay si Mara umintindi. Kaya nang bilhin ni Nico ang una niyang sasakyan at kulang ang down payment, ako ang naglabas ng pera. Nang ikasal sila ni Bianca, ako ang nagbayad sa caterer dahil “nakakahiya kung simple lang.” Ako rin ang bumili ng dalawang wedding bands nila nang biglang tumaas ang presyo ng gold. Nang iparenovate ang townhouse na ito tatlong taon na ang nakaraan, mahigit walong daang libong piso ang inilabas ko. Ako ang nagbayad ng bagong tiles. Cabinet. Air conditioner. Water heater. At mismong kusinang kinatatayuan ko ngayon. Tatlong beses tumunog ang cellphone ko habang nagluluto. Una, purchase alert. ₱38,700. Jewelry store sa mall. Supplementary card ni Mama. Pangalawa. ₱4,260. Gasolina at car wash. Card ni Nico. Pangatlo. ₱17,890. Baby store. Card na hawak ni Bianca. Pinunasan ko ang basang kamay ko at tiningnan ang notifications. Pagkatapos ay ibinalik ko ang cellphone sa apron. Dati, kapag may ganoong alert, iniisip ko: Pamilya naman. Ngayon, hindi ko alam kung bakit, pero parang may maliit na pagod na gumapang mula sa dibdib ko hanggang lalamunan. Alas-tres ng hapon, kumpleto na ang labing-anim na putahe. Napuno ang dining table. Inayos ko ang lechon belly sa gitna. Inilagay ang caldereta malapit kay Nico. Ang hipon sa tapat ni Bianca. Nag-iwan ako ng isang upuan malapit sa bintana. Doon ako nakaupo mula noong bata pa ako. Doon ako laging nakaupo kapag kumakain kami ni Papa. Paglabas ko mula kusina dala ang huling serving spoon, nakaupo na si Bianca roon. “Ate,” sabi niya habang hinihimas ang tiyan, “okay lang bang dito ako? Maganda kasi ang natural light. Gusto kong mag-picture.” Tumingin ako sa kanya. “Upuan ko ’yan.” Natahimik ang mesa. Umangat ang kilay ni Nico. “Ate, Bisperas ng Bagong Taon ngayon. Upuan lang ’yan.” Sumimangot si Mama. “Trenta’y dos ka na, Mara. Makikipagtalo ka pa sa buntis dahil sa silya?” Agad yumuko si Bianca. “Ay, huwag na lang. Tatayo na ako. Baka magalit si Ate.” Pero hindi siya gumalaw. Hindi man lang niya inalis ang kamay sa sandalan. Tiningnan ko siya nang dalawang segundo. “Sige. Umupo ka.” Ngumiti siya agad. “Thank you, Ate.” Tumango si Mama, halatang nasiyahan. “Ganyan. Ikaw ang nakatatandang kapatid. Dapat marunong kang umunawa.” Pumasok ako sa kusina para kunin ang mga mangkok at kubyertos. Pagkapasok ko, narinig ko ang pintuan sa likod ko. Click. Napalingon ako. Hinila ko ang doorknob. Ayaw bumukas. “Bianca?” Walang sagot. Kumatok ako. “Nico, naka-lock ang pinto.” May mahinang halakhak sa labas. Si Bianca. “Ate, pahinga ka muna diyan.” Tumawa ulit siya. “Mainit naman sa kusina.” “Mauna na kaming kumain. Sayang kung lalamig ang pagkain.” Humigpit ang kamay ko sa doorknob. Narinig ko ang paghila ng mga silya. Tunog ng plato. Kubyertos. Pagkatapos ay boses ni Mama. “Kumain na tayo. Huwag n’yo nang pansinin. Kapag lumabas ’yan, puwede na rin siyang magligpit.” May tumawa. Si Nico. Sa may siwang sa ilalim ng pinto, nakita ko ang pulang tsinelas ni Bianca. Nakatayo siya sa labas. Hindi siya umalis. Naghihintay siya. Siguro gusto niyang marinig akong magmakaawa. Kinuha ko ang cellphone ko. May message si Nico. “Ate, chill ka lang. Nagbibiro lang si Bianca. Buntis ’yan, huwag mo nang patulan.” Hindi ako sumagot. Maya-maya, narinig kong sinabi ni Bianca: “Mama, ang sarap nitong caldereta!” Tumawa si Mama. “Kumain ka pa. Tatlong oras ’yang pinalambot ng ate mo.” “Grabe. Ate Mara talaga.” Sumunod ang boses ni Nico. “Kung may gusto kang kainin next time, sabihin mo lang kay Ate.” Napatingin ako sa lumang lock ng pinto. Noong ipinagawa ang kusinang ito, sinabi ni Mama na huwag nang bumili ng mamahaling lock. “Sayang pera.” Pera ko ang ipinagawa sa bahay. Pera ko ang bumili ng dining table. Pera ko ang bumibili ng groceries. Pera ko ang nagbabayad sa internet. Tubig. Association dues. Kotse ni Nico. Health insurance ni Mama. Prenatal checkups ni Bianca. At ngayon, ako ang nakakulong sa kusinang ako ang nagbayad. May narinig akong tawanan sa labas. Sabi ni Mama: “Hayaan mo na. Alam mo naman si Mara. Maiintindihan tayo niyan.” Napapikit ako. Maiintindihan. Noong walong taong gulang ako at nabasag ni Nico ang bintana ng kapitbahay, ako ang pinapunta ni Mama para humingi ng tawad. “Ate ka. Umintindi ka.” Noong nakapasa ako sa state university sa Baguio pero ayaw akong payagang umalis dahil kailangang may tumulong sa bahay habang nag-aaral si Nico: “Ate ka. Umintindi ka.” Noong na-promote ako at gusto ni Nico ng kotse: “Ate ka. Mas malaki sweldo mo. Umintindi ka.” Noong kasal niya: “Isa lang kapatid mo. Umintindi ka.” At ngayon? Habang kinakain nila ang labing-anim na putahe na niluto ko mula madaling-araw, nakakulong ako sa kusina. Dahil dapat ako na naman ang umintindi. Binuksan ko ang banking app. Isa-isa kong tiningnan ang supplementary cards. Mama. Nico. Bianca. Kabuuang gastos nila mula Enero hanggang Disyembre? Halos ₱1.4 milyon. Hindi kasama ang car amortization. Hindi kasama ang medical insurance. Hindi kasama ang renovations. Hindi kasama ang pera para sa kasal. Hindi kasama ang down payment sa townhouse. Huminga ako nang malalim. Binuksan ko ang chat namin ng relationship manager ko sa bangko. “Sir Paolo, puwede bang i-freeze agad ang tatlong supplementary cards sa account ko?” Mabilis ang sagot. “Yes, Ms. Villanueva. After verification, immediate ang effect.” Nagpadala ako ng hinihinging verification. Sa labas, may narinig akong bagong usapan. Boses ni Bianca. “Nico, may nakita akong maternity recovery package sa private hospital.” “Magkano?” “₱285,000. Kasama na private suite, lactation consultant at home nurse for one week.” Napasinghap si Mama. “Ang mahal naman.” Mahinahon ang sagot ni Bianca. “Mama, first apo ninyo ito.” Tahimik nang dalawang segundo. Pagkatapos ay nagsalita si Nico. “Book mo na.” “Paano ang deposit?” “Si Ate bahala.” Natawa si Bianca. “Sigurado ka?” “Of course. Ano bang gagawin ni Ate sa pera niya? Single naman siya.” Nasa ibabaw na ng button na CONFIRM FREEZE ang hinlalaki ko. Narinig kong muling tumawa si Bianca. “Sabagay.” “At saka siya naman ang pinaka-understanding sa pamilya.” Pinindot ko ang button. THREE SUPPLEMENTARY CARDS TEMPORARILY BLOCKED. Halos kasabay niyon, tumunog ang cellphone ni Nico sa labas. “Ano?” Tahimik. Pagkatapos ay biglang tumaas ang boses niya. “Paanong DECLINED?” Ngumiti ako sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang araw. Pero hindi pa iyon ang pinakamasakit na maririnig nila ngayong gabi. Dahil sa ilalim ng banking app ko ay may isa pang account na matagal ko nang pinag-iisipang galawin. Ang account na awtomatikong nagbabayad sa hulog ng bahay na tinitirhan nilang lahat.
BAHAGI 2 — ANG GABING NATAPOS ANG PAGIGING “UNDERSTANDING”
“Bakit declined? I-swipe mo ulit!”
Dinig na dinig ko mula sa loob ng kusina ang iritadong boses ni Bianca. Nagtatangka na pala siyang magbayad ng down payment online para sa mamahaling maternity package.
“Ayaw talaga, hon,” sagot ni Nico, may halo nang kaba ang tono. “Pati ’yung car insurance payment ko na naka-auto-debit ngayong gabi, nag-text ang bangko—transaction failed daw.”
“Ano bang nangyayari sa mga card na ’yan?” sabat ni Mama, tumunog ang tinidor na padabog na ibinaba sa porselanang plato. “Subukan mo ’yung supplementary card ko, Nico. Baka sa inyo lang ang may problema.”
Makalipas ang labinlimang segundo, narinig ko ang buntong-hininga ng kapatid ko. “Blocked din, Ma. Lahat.”
Sa loob ng kusinang pinalamutian ng pinakamagagandang granite counter at stainless steel fixtures na pinaghirapan kong bayaran, tahimik akong sumandal sa lababo. Walang luha. Walang panginginig ng kamay. Ang tanging nararamdaman ko ay ang kakaibang kapayapaan na dumarating kapag sa wakas ay nagising ka na mula sa isang masamang bangungot.
Naglakad ang mabibigat na yabag patungo sa pinto ng kusina.
Jiggle. Click.
Bumukas ang pinto. Tumambad sa akin ang mukha ni Nico—gulo ang buhok, salubong ang kilay, at hawak ang tatlong itim na credit card sa kaliwang kamay. Sa likod niya, nakatayo si Bianca na nakakrus ang mga braso sa ibabaw ng kanyang knitted red dress, habang si Mama naman ay nakakunot-noo mula sa dining table, may subo pang piraso ng lechon belly.
“Ate,” bungad ni Nico, pilit pinapakalma ang boses pero bakas ang paninisi. “May sira ba ang bangko mo? Bakit naka-block lahat ng cards? Magbabayad si Bianca ng hospital deposit.”
Tiningnan ko ang kapatid ko nang diretso sa mata. Walang kurap.
“Walang sira ang bangko, Nico,” mahinahon kong sabi. “Ipinasara ko.”
Nalaglag ang panga ni Bianca. Si Mama naman ay napatayo mula sa kanyang upuan, halos mabuwal ang baso ng red wine.
“Ano kamo?” sigaw ni Mama habang nagmamadaling lumapit sa kusina. “Ipinasara mo? Bisperas ng Bagong Taon, Mara! Alam mong kailangan ng kapatid mo ng panggastos, at manganganak ang asawa niya sa Marso! Bakit mo ginagawa ’to? Dahil lang ba pinagpahinga ka namin sa kusina nang ilang minuto? Napakababaw mo!”
“Pinagpahinga?” bahagya akong natawa—isang malamig at tuyong tawa. “Ikinandado ninyo ako rito habang kinakain ninyo ang pagkaing ako ang gumising nang alas-kuwatro ng umaga para lutuin. Pinanood ninyo akong tawanan habang pinag-uusapan ninyo kung paano ninyo uubusin ang pera ko dahil ‘single naman ako at walang ibang pagkakagastusan.’”
Namutla si Nico. Napatingin siya kay Bianca, na biglang nag-iwas ng tingin.
“Ate, nagbibiro lang kami kanina—” simula ni Nico, lumalapit at akmang hahawak sa braso ko.
Umatras ako ng isang hakbang. “Huwag mo akong hawakan.”
“Mara!” bulyaw ni Mama, namumula na ang leeg sa galit. “Respetuhin mo naman ang kapatid mo! Hindi ka ba nahihiya kay Bianca? Buntis ang tao! Kung may tampo ka, pag-usapan natin pagkatapos ng Media Noche. I-unblock mo muna ang mga card ngayon din!”
Iyon ang pamilyar na boses ni Mama. Ang boses na nagdikta ng bawat desisyon ko sa nakalipas na labinlimang taon. Ang boses na nagpatiklop sa akin sa bawat pangarap na isinuko ko para sa kanila.
Pero ngayong gabi, wala nang talab ang boses na iyon.
“Hindi,” sagot ko.
“Anong hindi?” nanggagalaiting tanong ni Mama. “Wala kang utang na loob! Pinalaki kita, pinag-aral kita—”
“Si Papa ang nagpa-aral sa akin gamit ang pension niya bago siya namatay,” putol ko, malinaw at matatag ang bawat salita. “At mula nang mawala si Papa, bawat butil ng bigas, bawat patak ng tubig, bawat kusing ng kuryente sa pamamahay na ito, galing sa akin. Labing-apat na taon akong nag-overtime hanggang hatinggabi para lang may maipang-down payment sa kotse ang anak mong paborito. Mahigit isang milyong piso ang inilabas ko para sa kasal nila. Walong daang libo para ipagawa ang bahay na ito.”
Bumaling ako kay Bianca, na ngayo’y pilit nagtatago sa likod ng asawa niya.
“At ikaw, Bianca. Hindi kita sinisingil sa kahit anong luho mo sa buong taong nakatira ka rito nang libre. Pero ang ikandado ako sa sarili kong kusina para lang maghari-harian ka sa hapag-kainan? Hanggang doon na lang.”
“Ate Mara, nag-sorry na nga ako, ’di ba?” mangiyak-ngiyak na sabi ni Bianca, ginagamit na naman ang paborito niyang sandata. “Nico, sumasakit ang tiyan ko…”
“Ate, tama na!” sigaw ni Nico, pilit inilalabas ang tapang bilang lalaki ng bahay. “Tingnan mo ang ginagawa mo sa asawa ko! Sobra ka na! Bahay ito ng pamilya natin! Hindi mo kami puwedeng ituring na parang mga pulubi na umaasa lang sa ’yo!”
Ngumiti ako. Isang ngiting hindi nila kailanman nakita mula sa tahimik at sunud-sunurang si Mara.
“Bahay ng pamilya?” tanong ko habang inilalabas ang cellphone ko mula sa bulsa ng apron. “Mabuti at pinaalala mo.”
Binuksan ko ang property documents app na nakakonekta sa Registry of Deeds at sa aking personal banking portal.
“Pitong taon na ninyong iniisip na ang townhouse na ito ay minana natin kay Papa,” sabi ko habang ipinapakita sa kanila ang screen. “Ang hindi ninyo alam, bago mamatay si Papa, nalubog sa utang ang bahay na ito dahil sa mga naunsiyaming negosyo mo, Nico. Noong bago ako na-promote bilang finance manager, binayaran ko nang buo ang natitirang loan sa bangko. Inilipat ni Papa ang titulo sa pangalan ko bago siya pumanaw para masigurong hindi mo ito maipangsusugal o maipambabayad sa mga utang mo.”
Nalaglag ang balikat ni Nico. Nanlaki ang mga mata ni Mama.
“H-hindi totoo ’yan…” bulong ni Mama, nanginginig ang mga labi. “Pangalan ng tatay mo ang nakalagay sa titulo!”
“Tingnan mo, Ma,” iniharap ko ang screen kay Mama. “Transfer Certificate of Title No. 042-2019004812. Sole owner: Mara C. Villanueva.”
Bumaling ako pabalik sa screen.
“Naka-set up ang auto-debit para sa monthly real estate tax, association dues, high-speed fiber internet, at dalawang Meralco sub-meters. Isang pindot ko lang dito, kinakansela ko ang lahat ng automated payments mula sa payroll account ko.”
Ikinumpas ko ang aking daliri sa ibabaw ng screen.
CONFIRM CANCELLATION.
SUCCESSFUL.
“Ate, teka lang!” sigaw ni Nico, tuluyan nang nawala ang angas. Dumausdos ang boses niya sa pagmamakaawa. “Paano ang kotse ko? Mahahatak ng bangko ’yun kapag hindi nabayaran ang amortization sa Lunes!”
“Ibenta mo,” malamig kong sagot. “O kaya mag-commute ka. Trenta anyos ka na, Nico. Matuto kang magbayad ng sarili mong mga gulong.”
“Mara, anak…” lumapit si Mama, lumambot bigla ang mukha, naghahanap ng dating anak na madaling maawa. “Bisperas ng Bagong Taon. Pamilya tayo. Saan kami pupunta? Paano ang apo ko?”
“Hindi ko kayo pinalalayas ngayong gabi,” sabi ko habang tinatanggal ang apron ko at marahang ipinapatong sa granite counter. “May tatlumpung araw kayo ayon sa batas para humanap ng malilipatan. Bukas na bukas din, pupunta rito ang abogado ko para iabot ang pormal na Notice to Vacate. Ibebenta ko ang townhouse na ito. Matagal nang may offer ang kumpanya sa akin na lumipat sa regional office sa Singapore, at kaninang hapon ko lang tinanggap.”
Bumagsak si Bianca sa pinakamalapit na silya—hindi sa silya sa tapat ng bintana, kundi sa isang sulok, umiiyak nang totoo ngayon dahil sa takot.
“Ate Mara, please… maawa ka sa amin…” hagulgol niya.
Hindi ko siya tiningnan.
Naglakad ako patungo sa aking silid sa itaas. Kinuha ko ang maleta kong matagal nang nakaempake—ang maletang inihanda ko noon pang nakaraang buwan nang maramdaman kong paubos na ang natitirang pasensya sa katawan ko. Kinuha ko ang aking laptop, ang mga orihinal na dokumento, at ang aking pasaporte.
Nang bumaba ako dala ang aking maleta, nakatayo pa rin silang tatlo sa sala.
Nakahain pa rin sa mesa ang labing-anim na putahe. Ang caldereta na pinalambot ko nang tatlong oras. Ang lechon belly. Ang hipon. Ang mga prutas na pampaswerte raw sa Bagong Taon.
Pero sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, amoy na amoy ko ang panis na relasyon sa bahay na iyon.
“Mara, hindi mo kami pwedeng iwanan nang ganito!” sigaw ni Mama, tumutulo na ang luha sa kanyang pisngi. “Sino ang magpapakain sa amin? Sino ang mag-aasikaso sa akin kapag nagkasakit ako?”
Huminto ako sa may pintuan. Lumingon ako sa kanila sa huling pagkakataon.
“Nandiyan ang paborito mong anak, Ma,” sagot ko nang mahinahon. “Nandiyan si Nico at ang asawa niya. Sila naman ang mag-asikaso sa ’yo. Tutal, marami pa kayong pagkain sa mesa para salubungin ang Bagong Taon. Ubusin ninyo lahat ’yan. Dahil iyan na ang huling handa na matitikman ninyo mula sa akin.”
Binuksan ko ang main door.
Malamig ang simoy ng hangin ng gabi ng Disyembre. Sa malayo, may nagsisimula nang magpaputok ng kwitis, nagliliwanag ang madilim na kalangitan ng Marikina.
Sumakay ako sa naghihintay na ride-hailing car na kanina ko pa na-book.
Nang sumara ang pinto ng kotse, tiningnan ko ang orasan sa dashboard: alas-onse y medya ng gabi.
Tatlumpung minuto bago ang Bagong Taon.
Huminga ako nang malalim, at sa wakas, naramdaman ko ang tunay na kalayaan. Bagong taon na nga—at sa pagkakataong ito, ako naman ang mabubuhay para sa sarili ko.