Malamig ang simoy ng hangin sa Hacienda Vallejo, ngunit walang anumang bakas ng pagmamadali kay Mang Nardo. Hawak ang lumang balde at plastic na tabo, tahimik siyang nagbubuhos ng tubig sa paanan ng isang matayog ngunit ganap nang patay na puno ng Balete. Tuyot ang mga sanga nito, walang ni isang dahon, at halatang matagal nang inipod ng panahon.
“Hoy, Nardo! Ano na naman ba ‘yang kalokohan mo?”
Napahinto ang matanda nang humarang sa kaniyang harapan si SPO2 Reyes, kasama ang dalawang pulis at ang galit na galit na tagapamahala ng mansyon na si Senyor Victor. Ilang linggo nang pinagmamasdan ng mga kapitbahay ang kakaibang kilos ng tahimik na hardinero. Araw-araw, sa gitna ng tanghaling tapat o sa pagtatapos ng hapon, paulit-ulit niyang dinidiligan ang patay na puno.
“Kailangan ‘tong inuman,” mahinang tugon ni Mang Nardo, hindi itinataas ang kaniyang tingin. “Nauuhaw ang nasa ilalim.”
“Nasisira na talaga ang ulo ng matandang ‘to,” asik ni Senyor Victor habang idiniduro ang hardinero. “Sabi ko sa’yo, Sarhento, baka siya ang may ginagawang kababalaghan dito. Isang buwan nang nawawala ang anak kong si Clara, tapos ang taong ‘to, kung ano-anong ritwal ang ginagawa sa bakuran ko!”
Napatingin si SPO2 Reyes sa natutuyong lupa sa paligid ng puno. Dahil sa araw-araw na pagdidilig ni Mang Nardo, lumambot at tila lumubog ang bahaging iyon ng bakuran. Isang kakaibang amoy ng amag at basang lupa ang umahon mula sa mga crack ng lupa.
“Tabi,” utos ni Reyes sabay sanggi sa balde ni Mang Nardo. Tumapon ang tubig sa damuhan. Kinuha ng pulis ang pala na nakasandal sa bakod. “Hukayin niyo ‘yan. Tingnan natin kung anong tinatago ng matandang ‘to.”
Sinimulang baunin ng dalawang pulis ang pala sa basang lupa sa pagitan ng mga malalaking ugat. Tahimik lang na nakatayo si Mang Nardo, nakatingin sa lupa na para bang may inaabangang lumitaw. Sumisinghap si Senyor Victor sa galit, habang ang bawat baon ng pala ay nagpapatindi sa kaba ng lahat.
Sa ikalimang lalim ng hukay, may tumunog na matigas na bagay—KLANG!
Hindi ito bato o panibagong ugat. Dahan-dahang inalis ng pulis ang natitirang putik gamit ang kaniyang mga kamay. Sa gitna ng maitim at basang lupa, sumilip ang isang parisukat na bagay na nababalot ng transparent na plastic bag.
Nang iangat ito ni SPO2 Reyes at punasan ang screen, pamilyar na kulay rosas na phone case ang lumantad. Biglang umilaw ang screen ng cellphone nang pindutin ang power button—buhay pa ito, protektado ng plastic at ng basang lupang patuloy na dinidiligan.
Sa lockscreen ng telepono, nakangiti ang nawawalang dalagita: si Clara. At sa gitna ng katahimikan ng lahat, biglang nag-vibrate ang cellphone at nagpakita ng isang lumang unread message mula sa gabi ng kaniyang pagkawala.
Tahimik ang buong bakuran. Walang sinuman ang nangahas na gumalaw habang nakatitig ang lahat sa umiilaw na screen ng telepono.
“Papa, tulungan mo ako… hindi ako ligtas dito.”
Iyon ang nakasaad sa lumang text message na hindi naisend noong gabing mawala si Clara. Napalunok si SPO2 Reyes at dahan-dahang natingin kay Senyor Victor, na biglang namutla at napahakbang paatras.
“I-isa ‘yang malaking kasinungalingan!” utal na sigaw ni Victor, pilit na ibinabalik ang matapang na boses kahit nangangatog ang kaniyang mga tuhod. “Sinisiraan ako ng matandang ‘yan! Isang buwan nang nawawala ang anak ko, tapos sa akin niyo ibabaling ang sisi?!”
“Walang nagsasabing ikaw ang may gawa, Senyor,” malamig na tugon ni SPO2 Reyes. Ipinasok niya ang cellphone sa isang evidentiary bag bago muling humarap sa hukay. “Pero hindi pa tayo tapos maghukay.”
Dahil sa tubig na araw-araw na ibinuhos ni Mang Nardo, naging mabilis ang pagbaon ng mga pala sa malambot na lupa. Sa bawat biyak ng basang putik, lalong tumitindi ang amoy ng nabubulok na bagay mula sa paanan ng Balete. Noong maabot ng pulis ang lalim na tatlong talampakan, huminto ang pala sa isang matigas ngunit bahagyang elastikong bagay.
Dahan-dahang inalis ng kapitan ang natitirang putik. Biglang napasinghap ang lahat.
Isang itim na sako ng basura ang nakatali sa ilalim ng pinakamalaking ugat. Nang gupitin ito ng pulis, lumantad ang isang pamilyar na kulay dilaw na damit—ang huling kasuotang gamit ni Clara. Sa tabi ng kaniyang labi, may natagpuang isang duguang bronzeng figurine na katulad na katulad ng mga display sa loob ng mansyon ni Victor.
Napasigaw sa takot si Victor at nagtangkang tumakbo patungo sa kaniyang kotse, ngunit mabilis siyang nadamba at pinagpustura ng posas ng dalawang pulis.
“Kaya ko dinidiligan ang puno,” mahinang salita ni Mang Nardo habang nakatingin sa nakaposas na si Victor. “Para hindi tumigas ang lupa… para hindi maitago ng mamamatay-tao ang kaniyang kasalanan. Narinig ko ang sigaw ng bata noong gabing ‘yon, at nakita ko kung sino ang nagbaon sa kaniya.”
Naiyak ang matandang hardinero habang tinitingnan ang payapang mukha ng puno. Hindi niya maipagtanggol ang dalagita noong gabing iyon dahil sa takot, ngunit ginawa niya ang tanging paraan na alam niya para lumabas ang katotohanan: ang panatilihing buhay ang bakas ng krimen sa pamamagitan ng patuloy na pagdidilig sa patay na puno.