AKALA KO POKPOK AT SUGOLERA ANG NANAY KO DAHIL ARAW-ARAW SIYANG UMUUWING AMOY ALAK AT USOK NG MADALING ARAW… HANGGANG SA SINUNDAN KO SIYA SA MADILIM NA ESKINITA NANG GABING IYON.
PART 1:
Halos mandiri ako tuwing naririnig ko ang marahang pagpihit ng kalawanging seradura ng aming pinto tuwing alas-kuwatro ng madaling araw.
Habang abala ako sa pagpapakulo ng tubig sa lumang takure at pag-aasikaso sa gamot ng sampung taong gulang kong kapatid na si Angelo na may malubhang hika, bumungad na naman sa akin si Nanay Elena. Gusot ang kaniyang lumang kupas na damit, gulo-gulo ang buhok na may dumikit pang tuyong alikabok, nanlalalim ang mga mata sa puyat, at higit sa lahat—umaalingasaw sa buong maliit naming barung-barong ang nakasusulasok na amoy ng matapang na pabango, singaw ng alak, at mapait na usok ng sigarilyo.
“Gising ka na pala, Alyssa anak…” mahinang bati niya sa nanginginig at basag na boses habang pilit na ngumingiti.
Hindi ko siya pinansin. Nilakasan ko ang bagsak ng sandok sa kawali. Gusto kong ipamukha sa kaniya kung gaano kalaki ang pandidiri, hiya, at poot na namumuo sa dibdib ko sa loob ng mahabang panahon.
Dalawampu’t isang taong gulang na ako, isang senior graduating nursing student sa isang kilalang unibersidad sa aming probinsya. Araw-araw, bitbit ko ang pangarap na iahon sa dusa ang aking kapatid at patunayan sa buong mundo na may marangal akong kinabukasan. Suot ko ang aking immaculate white nurse’s uniform na pinagsisikapan kong plantsahin gabi-gabi upang magmukhang disente at kagalang-galang. Ngunit sa bawat hakbang ko palabas ng aming marupok na pintuan, para akong binubuhusan ng kumukulong mantika dahil sa kaniya.
“Aba, Alyssa! Naku, nakita ko na naman ang nanay mo kanina sa may sakayan!” bungad sa akin ni Aling Marites habang bumibili ako ng pandesal sa tindahan sa kanto. “Alas-tres y medya ng madaling araw, gumigewang-gewang galing sa bayan! Diyos ko, ano bang raket ng nanay mo sa gabi at palaging amoy beerhouse at mumurahing kolorete? Hindi ka ba natatakot na baka madamay ang magandang pangalan mo sa ospital?”
Tawa naman nang tawa ang mga lasenggong tambay sa kanto habang sumisipsip ng kape. Para akong sinasaksak ng punyal sa puso. Nais kong lamunin ng lupa sa matinding kahihiyan. Bakit ba napunta sa akin ang ganitong klaseng ina? Isang inang gabi kung umalis, madaling araw kung umuwi, at walang ibang ginagawa kundi humiga sa lumang sofa buong maghapon habang ako ang nagpapakamatay mag-aral, maglinis ng bahay, magbenta ng kakanin, at mag-alaga sa may sakit kong kapatid?
Hanggang sa sumapit ang pinakamatinding krisis sa aking buhay bilang estudyante.
Naglabas ang aming Dean ng pinal na abiso sa bulletin board: Kailangan kong magbayad ng kabuuang ₱18,500 para sa nalalapit naming Capping, Pinning, and Candle Lighting Ceremony—ang pinakasagradong seremonya kung saan opisyal na tatanggapin ang aming nursing cap at gintong pin bilang pagkilala sa aming apat na taong pagsusunog ng kilay. Ang huling araw ng pagbabayad ay sa Biyernes, alas-singko ng hapon. Kung hindi ako makakabayad, hindi ako makakaakyat sa entablado, mabubura ang aking pangalan sa listahan ng mga ga-graduate, at mawawalan ng saysay ang apat na taon kong pagtitiis.
Wala akong matakbuhan. Tinanggihan ng unibersidad ang aking promissory note. Ang kaunting ipon ko mula sa pagtu-tutor ay naipambili na ng gamot at pampa-nebulize ni Angelo.
Nang makauwi ako sa bahay noong hapong iyon, nadatnan ko si Nanay Elena na kagigising lamang, nakadapa sa sofa at pilit na kinukuskos ang kaniyang namumulang mga mata. Hindi na ako nakapagpigil. Sumabog ang lahat ng luhang matagal ko nang kinikimkim.
“Ma! Pera na naman ang kailangan ko!” sigaw ko habang nanginginig ang buong katawan ko sa galit. “Labing-walong libo at limang daan para sa seremonya ko sa Biyernes! Hanggang kailan mo ba balak lustayin ang buhay mo sa mga bisyo habang ako naghihirap dito?! Buong barangay pinagtatawanan ako dahil tinatawag kang pokpok at sugolera! Hindi ka ba nahihiya sa akin?! Kung may natitira ka pang dangal, bigyan mo ako ng pambayad!”
Walang galit sa mga mata ni Nanay. Sa halip, isang malungkot, pagal, at basag na ngiti ang ibinalik niya sa akin. Tumayo siya at dahan-dahang hinawakan ang aking balikat, ngunit marahas ko itong itinabig dahil sa pandidiri.
“Patawarin mo si Mama, Alyssa…” basag ang boses niyang pakiusap habang nanginginig ang kaniyang mga labi. “Huwag kang mag-alala, anak. Hindi masasayang ang apat na taon mo. Magiging nars ka. Mamayang gabi… pupunta ako sa kabayanan. May makukunan ako ng pera para sa’yo sa Biyernes.”
Doon sumiklab ang pinakamatinding hinala at takot sa aking isipan. Saan kukuha ng halos dalawampung libong piso ang isang babaeng walang pormal na trabaho sa loob lamang ng dalawang gabi? Sa sugalan ba? O baka totoong ibinebenta niya ang kaniyang sarili sa mga madidilim na club sa highway upang makakuha ng madaling pera?
Hindi ko mapapayagang marungisan ang aking pangarap ng maruming pera.
Pagsapit ng alas-diyes ng gabi, narinig ko ang marahang paghakbang ni Nanay Elena palabas ng kaniyang kwarto. Suot niya ang kaniyang lumang kupas na jacket at bitbit ang isang sira-sirang bag.
Hindi ako nag-atubili. Binalot ko ang aking sarili sa isang makapal na itim na hoodie at lihim siyang sinundan sa malamig at madilim na kalsada.
Naglakad siya nang mabilis. Hindi siya sumakay ng traysikel. Lumakad siya nang halos tatlong kilometro patungo sa pinakaloobang bahagi ng kabayanan—ang lugar kung saan kumikislap ang mga neon lights ng mga mumurahing motel, pasugalan, at mga KTV bar kung saan nagkalat ang mga lasenggo.
Kumalabog ang dibdib ko. Nanlamig ang aking mga daliri. Gusto kong sumigaw at hatakin siya pauwi. Tama ang hinala ko! Ibinebenta nga ng nanay ko ang kaniyang katawan para sa pera!
Ngunit bago siya tumapat sa pinto ng pinakamalaking club, biglang lumihis si Nanay. Pumasok siya sa isang napakasikip, madilim, at mabahong eskinita sa gilid ng gusali.
Tahimik akong sumunod, pigil ang aking paghinga.
Dinala siya ng eskinita sa likurang bahagi ng lumang pampublikong pamilihan ng bayan—isang abandonadong lugar sa gabi na binabalot ng makapal na kadiliman at umaalingasaw sa amoy ng nabubulok na karne at dumi.
Dahan-dahan akong sumilip mula sa likod ng malaking concrete post… at doon, nasaksihan ko ang isang eksenang tuluyang nagwasak sa aking puso at nagpatigil sa pagtibok ng aking mundo…
Dahan-dahan akong sumilip mula sa likod ng malaking concrete post…
At doon, nasaksihan ko ang isang eksenang tuluyang nagwasak sa aking puso at nagpatigil sa pagtibok ng aking mundo.
Nakaupo si Nanay Elena sa isang lumang karton.
Sa harap niya ay may tatlong maliliit na batang lalaki.
Ang isa ay marahil pito o walong taong gulang. Ang isa ay mas maliit, halos limang taong gulang. At ang bunso ay nakabalot lamang sa manipis na kumot habang nanginginig sa lamig.
Hindi sila mukhang mga batang palaboy na karaniwang nakikita ko sa palengke.
Mas mukha silang mga batang matagal nang hindi nakakain.
At sa tabi nila ay may isang malaking supot ng pandesal, ilang lalagyan ng lugaw, mga bote ng tubig, at mga pakete ng gamot.
“Mauna na kayong kumain,” mahinang sabi ni Nanay.
“Pero ikaw po, Tita Elena?” tanong ng batang may pinakamalaking mata.
“Busog na si Tita.”
Napayuko ako.
Alam kong kasinungalingan iyon.
Biglang inilabas ni Nanay ang isang maliit na sobre mula sa kaniyang bag.
“Kaya ito ang gamot ng bunso. Huwag ninyong kalimutan. Dalawang beses sa isang araw.”
“Tita, paano po ang bayad?”
“May nakausap na ako.”
“Sigurado po?”
Tumango siya.
“Oo. Huwag kayong mag-alala.”
Hindi ko maintindihan.
Bakit ginagawa iyon ni Nanay?
Saan niya kinukuha ang pera?
At bakit gabi?
Nang biglang may narinig akong yabag mula sa kabilang dulo ng eskinita, mabilis na tumayo si Nanay.
“May darating.”
Nagkagulo ang mga bata.
Mabilis nilang itinago ang mga lalagyan ng pagkain sa ilalim ng lumang mesa.
At saka ko nakita ang dalawang lalaking naka-itim na lumapit.
Isa sa kanila ay may dalang malaking plastic container.
“Elena,” sabi ng lalaki, “ito na ang pagkain para bukas.”
Tumango si Nanay.
“Salamat, Mang Ruben.”
“Ikaw ang dapat naming pasalamatan. Kung hindi dahil sa iyo, matagal nang nasa lansangan ang mga batang ito.”
Napahawak ako sa aking bibig.
Hindi ko na napigilan ang mga luha.
Pero hindi pa rin iyon ang pinakamasakit.
Dahil nang alisin ng isang lalaki ang takip ng plastic container, nakita ko ang laman.
Mga bote ng gamot.
Mga inhaler.
Nebulizer solution.
At isang kahon na pamilyar na pamilyar sa akin.
Pangalan ni Angelo.
Nanlambot ang mga tuhod ko.
“Ma…”
Napalingon si Nanay.
Nanlaki ang kaniyang mga mata.
“Alyssa?”
Lumabas ako sa aking pinagtataguan habang umiiyak.
“Ma… bakit nandito ang gamot ni Angelo?”
Walang nakasagot.
Lumapit ako sa kaniya.
“Ma, ano ‘to?”
Hindi siya makatingin sa akin.
“Umuwi ka na, anak.”
“Sabihin mo sa akin ang totoo!”
“Umuwi ka.”
“Ikaw ba ang bumibili ng gamot ni Angelo gamit ang perang nakukuha mo gabi-gabi?”
Tahimik siya.
At ang katahimikan niya ang sumagot.
Umiyak ako nang tuluyan.
“Ma… bakit?”
Huminga siya nang malalim.
“Alam mo kung bakit palagi akong amoy alak?”
Umiling ako.
“Dahil nagtatrabaho ako sa mga bar.”
Nanigas ako.
“Pero hindi ako nagtatrabaho bilang babaeng kasama ng mga lalaki.”
Tumigil ang mundo ko.
“Ako ang tagalinis.”
Napakurap ako.
“Tagalinis?”
Tumango siya.
“Naglalaba ako ng mga basahan. Naglilinis ng sahig. Nagliligpit ng mga bote. Minsan hanggang alas-tres o alas-kuwatro ng umaga.”
Napatingin siya sa kaniyang kupas na damit.
“Kaya amoy alak ang damit ko.”
Napahawak ako sa aking dibdib.
“At iyong usok?”
“Sa loob ng bar, puro sigarilyo.”
“At iyong pabango?”
Napangiti siya nang mapait.
“Kapag may natitirang pabango sa mga gamit ng mga customer, ginagamit ko para matanggal ang amoy ng usok.”
Napayuko ako.
Ang lahat ng masasamang bagay na inakala ko tungkol sa kaniya ay unti-unting gumuho.
Pero may isang tanong pa rin.
“Kung ganoon… bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Para saan?”
“Para hindi kita isipin na…”
Hindi ko natapos ang salita.
Napapikit si Nanay.
“Pokpok?”
Napaluha ako.
“Ma…”
“Narinig ko na rin ‘yan.”
Tumulo ang luha niya.
“Naririnig ko araw-araw.”
Lumapit siya sa akin.
“Pero mas masakit sa akin na ang sarili kong anak ang naniwala.”
Nayakap ko siya.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, naramdaman kong napakaliit ko.
“Sorry, Ma…”
Mahigpit niya akong niyakap.
“Walang dapat humingi ng tawad, anak. Nagkamali ka lang.”
Umiyak ako sa balikat niya.
“Pero saan mo kinukuha ang ₱18,500?”
Hindi agad siya sumagot.
Sa halip, inilabas niya ang isang maliit na brown envelope.
Inabot niya iyon sa akin.
“Para sa’yo.”
Binuksan ko.
Nasa loob ang buong halaga.
₱18,500.
Eksaktong halaga.
Kasama ang isang maliit na papel.
Nakasulat doon:
CAPPING, PINNING AND CANDLE LIGHTING CEREMONY
Nanginginig ang kamay ko.
“Ma… saan mo nakuha?”
“Pinag-ipunan ko.”
“Pero kailan?”
“Matagal na.”
“Magkano ang kinikita mo?”
Hindi siya sumagot.
“Ma!”
Napabuntong-hininga siya.
“₱450 kada gabi.”
Nanlaki ang mata ko.
“₱450?”
Tumango siya.
“Kapag may overtime, ₱600.”
Mabilis kong kinuwenta sa isip.
Napagtanto ko kung gaano karaming gabing hindi siya natutulog.
Ilang buwan.
Ilang taon.
At habang iniisip kong ginugugol niya ang pera sa bisyo, ang totoo…
Tinitiis niya ang lahat para sa amin.
“Ma…”
Napatingin ako sa kaniyang mga kamay.
Magaspang.
May mga maliit na sugat.
May mga peklat.
At nangingitim ang mga kuko dahil sa kemikal na ginagamit sa paglilinis.
Bigla kong naalala ang lahat.
Noong elementarya ako, laging may baon akong bagong sapatos.
Noong high school, kahit wala kaming pera, palaging may bayad ang tuition ko.
Noong unang taon ko sa nursing, may bagong stethoscope ako.
At nang magkasakit si Angelo…
Palaging may gamot.
Palaging may nebulizer.
Palaging may pagkain.
Akala ko milagro.
Ang totoo…
Si Nanay pala ang milagro.
Pero hindi pa doon natapos ang sikreto.
Kinabukasan, habang nag-aayos ako ng mga gamit ni Angelo, may narinig akong kaluskos mula sa ilalim ng kaniyang lumang aparador.
Isang maliit na metal box.
Binuksan ko.
At doon ko nakita ang dose-dosenang resibo.
Mga resibo ng gamot.
Mga resibo ng tuition.
Mga resibo ng pagkain.
At isang dokumentong nakatiklop nang ilang beses.
Binuksan ko.
Halos hindi ako makahinga.
MEDICAL DEBT — ANGELO M.
Halaga:
₱127,000.00
Nasa ibaba ang pangalan ng ospital.
At sa gilid nito, may sulat-kamay ni Nanay:
“Bayaran buwan-buwan. Huwag ipaalam kay Alyssa.”
Nanginginig ako.
Pumunta ako agad sa ospital.
Hinahanap ko ang records ni Angelo.
At doon ko nalaman ang bagay na hindi kailanman sinabi sa akin ni Nanay.
Noong walong taong gulang pa lang si Angelo, nagkaroon siya ng matinding atake ng hika.
Halos hindi na siya makahinga.
Wala akong malay noon dahil nasa klase ako.
Si Nanay ang nagdala sa kaniya sa ospital.
Wala siyang pera.
Wala siyang insurance.
Wala siyang kamag-anak na mahihingan.
Kaya pumirma siya sa kasunduan sa ospital.
Utang.
Simula noon, gabi-gabi siyang nagtatrabaho.
At nang hindi sapat ang sahod…
Nagsimula siyang tumulong sa isang maliit na community kitchen.
Doon niya nakilala ang mga batang nakita ko sa eskinita.
Mga batang walang magulang.
Mga batang inabandona.
Mga batang walang pambayad sa gamot.
Kaya kahit kapos na kapos kami…
May bahagi pa rin ng maliit niyang kinikita na napupunta sa kanila.
Hindi ko na napigilan ang sarili ko.
Umuwi ako at agad siyang hinanap.
“Ma!”
Lumabas siya mula sa kusina.
“Ano?”
Lumuhod ako sa harap niya.
“Ma, patawad.”
“Alyssa…”
“Patawad sa lahat ng sinabi ko.”
Umiling siya.
“Tumayo ka.”
“Please.”
Hinawakan ko ang kaniyang mga kamay.
“Akala ko wala kang ginagawa.”
“May ginagawa ako.”
“Oo.”
Napaluha ako.
“Ikaw pala ang gumagawa ng lahat.”
Niyakap niya ako.
At sa yakap na iyon, parang bumalik ang lahat ng taon na nawala sa amin.
Pagkaraan ng dalawang araw, dumating ang araw ng Capping Ceremony.
Suot ko ang puting uniporme ko.
Maayos ang aking buhok.
Nasa dibdib ko ang nameplate:
ALYSSA M.
Ngunit bago ako umakyat sa entablado, may isang bagay akong hinahanap.
Si Nanay.
Wala siya.
Tinawagan ko siya.
Walang sumagot.
Nang magsimula ang programa, nakita ko siya sa pinakadulong bahagi ng auditorium.
Nakaupo siya mag-isa.
Suot ang pinakaluma niyang damit.
May hawak na maliit na bouquet ng puting bulaklak.
Nang tawagin ang pangalan ko…
“Alyssa Elena M.”
Tumayo ako.
Nagpalakpakan ang buong auditorium.
Pero bago ako lumakad patungo sa entablado, tumingin ako kay Nanay.
At ngumiti siya.
Umiiyak siya.
Pagkatapos ng seremonya, tumakbo ako sa kaniya.
“Ma!”
Niyakap ko siya nang buong lakas.
“Salamat.”
“Para saan?”
“Dahil hindi mo ako sinukuan.”
Napangiti siya.
“Ikaw ang anak ko.”
Makalipas ang ilang buwan, nakapasa ako sa board examination.
At nang lumabas ang resulta…
REGISTERED NURSE.
Ang unang taong tinawagan ko ay si Nanay.
“Ma!”
“Anak?”
“RN na ako!”
Tahimik siya.
Akala ko hindi niya narinig.
Hanggang sa marinig ko ang kaniyang paghikbi.
“Alam kong kaya mo.”
“Ma…”
“Ngayon, pwede ka nang tumulong kay Angelo.”
“At sa’yo.”
Tumawa siya.
“Hindi na ako kailangan tulungan.”
“Ma, simula ngayon, ako naman.”
At tinupad ko iyon.
Nakahanap ako ng trabaho sa isang malaking ospital.
Unti-unti naming binayaran ang natitirang utang ni Nanay.
Pinagamot namin si Angelo.
At nang tuluyan nang maging stable ang kondisyon niya, nagsimula kaming tumulong sa mga batang nakita ko noon sa madilim na eskinita.
Itinatag namin ang maliit na programang tinawag naming:
“Ilaw ni Elena.”
Para sa mga batang walang kakayahang bumili ng pagkain at gamot.
At isang gabi, makalipas ang ilang taon, bumalik ako sa parehong eskinita.
Hindi na ito kasing dilim.
May mga ilaw na.
May maliit na community center.
May mga batang nag-aaral.
At sa gitna ng lugar, may maliit na karatula:
ILAW NI ELENA — WALANG BATA ANG DAPAT MATULOG NA GUTOM.
Nakatayo si Nanay sa tabi ko.
“Ma.”
“Hmm?”
“Alam mo ba kung ano ang pinakanakakahiya sa lahat ng sinabi ko noon?”
“Ano?”
“Na hinusgahan kita nang hindi ko man lang tinanong kung ano ang pinagdaraanan mo.”
Tahimik siya.
“At alam mo ba kung ano ang pinakamalaking aral na natutunan ko bilang nars?”
“Ano?”
“Hindi lahat ng sugat ay nakikita.”
Napangiti si Nanay.
“At hindi lahat ng taong amoy alak ay lasenggo.”
Tumawa kaming dalawa.
Pagkatapos ay hinawakan niya ang kamay ko.
“At hindi lahat ng babaeng umuuwi alas-kuwatro ng madaling araw ay masamang babae.”
Napayakap ako sa kaniya.
“Dahil minsan…”
Itinaas niya ang tingin sa mga ilaw ng community center.
“…ang mga taong pinakamadilim ang itsura sa mata ng mundo ay sila palang may dalang ilaw para sa iba.”
Napaluha ako.
At sa gabing iyon, naintindihan ko ang isang katotohanang sana’y mas maaga kong natutunan:
Hindi natin kailangang malaman agad ang buong kuwento ng isang tao para igalang ang kaniyang pagkatao.
Dahil sa likod ng gusot na damit.
Sa likod ng amoy ng usok.
Sa likod ng mga gabing hindi niya maipaliwanag.
May isang ina palang tahimik na nagsusunog ng sariling buhay…
para magkaroon ng kinabukasan ang kaniyang mga anak.
At si Nanay Elena?
Hindi siya ang babaeng ikinahihiya ko noon.
Siya ang babaeng ipinagmamalaki ko ngayon.
Ang unang bayani ng buhay ko.
Ang babaeng akala ko’y nawawala sa dilim…
samantalang siya pala ang buong panahong nagdadala ng ilaw.